Ngày Thế giới Truyền thông: Gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người
Sứ điệp của Đức Thánh Cha nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60
Trong sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, Đức Thánh Cha Lêô XIV kêu gọi xây dựng một liên minh giữa trách nhiệm, hợp tác và giáo dục để gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người trước những rủi ro của trí tuệ nhân tạo.
Dưới đây là sứ điệp của Đức Thánh Cha về chủ đề: Bảo vệ tiếng nói và khuôn mặt con người.
*******
Sứ điệp của Đức Thánh Cha
Anh chị em thân mến:
Khuôn mặt và tiếng nói là những đặc điểm độc nhất, mang đặc điểm phân biệt của mỗi con người; chúng biểu lộ căn tính không thể lặp lại của mỗi người và là yếu tố cấu thành của mọi cuộc gặp gỡ. Người xưa đã hiểu rõ điều này. Vì thế, để định nghĩa về con người, người Hy Lạp cổ đại đã dùng từ “khuôn mặt” (prosōpon), theo từ nguyên là chỉ về những gì có thể nhìn thấy, là nơi của sự hiện diện và mối tương quan. Trái lại, thuật ngữ Latinh persona (từ gốc per-sonare) lại bao hàm âm thanh; không phải bất kỳ âm thanh nào, mà là tiếng nói không thể nhầm lẫn của một người.
Khuôn mặt và tiếng nói là những điều thánh thiêng. Chúng được ban tặng cho chúng ta bởi Thiên Chúa, Đấng đã tạo dựng chúng ta theo hình ảnh của Người, gọi chúng ta đi vào sự sống bằng chính Lời mà Người ngỏ với chúng ta. Lời ấy trước hết vang vọng qua các thế kỷ trong tiếng nói của các ngôn sứ, và sau đó đến thời thời viên mãn đã trở nên xác phàm. Lời ấy — chính là sự thông truyền của Thiên Chúa về chính Người — chúng ta đã có thể nghe và thấy trực tiếp (x. 1 Ga 1:1-3), vì Lời ấy đã được mạc khải nơi tiếng nói và khuôn mặt của Chúa Giêsu, Con Thiên Chúa.
Từ buổi đầu tạo dựng, Thiên Chúa đã muốn nhân loại trở thành người đối thoại với Người và như Thánh Grêgôriô thành Nyssa nói [1], đã in dấu trên khuôn mặt chúng ta một sự phản chiếu tình yêu của Thiên Chúa, để chúng ta có thể sống trọn vẹn nhân tính của mình trong yêu thương. Vì thế, việc gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói con người có nghĩa là bảo tồn dấu ấn ấy, sự phản chiếu không thể tẩy xóa của tình yêu Thiên Chúa. Chúng ta không phải là một loài được tạo thành từ các thuật toán hóa sinh định sẵn. Mỗi người chúng ta có một ơn gọi duy nhất và không thể thay thế, nảy sinh từ sự sống và được biểu lộ cách đặc biệt trong sự truyền thông với tha nhân.
Công nghệ số, khi không được quản lý đúng đắn, có nguy cơ làm thay đổi tận gốc rễ một số trụ cột nền tảng của nền văn minh nhân loại, mà đôi khi chúng ta coi là điều hiển nhiên. Bằng cách mô phỏng khuôn mặt và tiếng nói, sự khôn ngoan và tri thức, lương tâm và trách nhiệm, sự thấu cảm và tình bằng hữu của con người, các hệ thống được gọi là trí tuệ nhân tạo không chỉ can thiệp vào các hệ sinh thái thông tin, mà còn xâm nhập vào tầng sâu nhất của truyền thông: mối tương quan giữa con người với con người.
Vì thế, thách đố ở đây không phải là vấn đề công nghệ mà là nhân học. Gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói mà rốt cuộc là chăm sóc chính chúng ta. Việc đón nhận những cơ hội mà công nghệ số và trí tuệ nhân tạo mang lại với lòng can đảm, sự quyết tâm và khả năng phân định không có nghĩa là giấu đi trước mắt mình những điểm phê phán, những mơ hồ và rủi ro.
Đừng từ bỏ tư duy của chính mình.
Từ lâu đã có nhiều bằng chứng cho thấy các thuật toán được thiết kế để tối đa hóa mức độ tương tác trên mạng xã hội — nhằm mang lại lợi nhuận cho các nền tảng — thường là tưởng thưởng cho những cảm xúc thoáng qua, trong khi lại phạt những biểu hiện của con người đòi hỏi có thời gian, chẳng hạn như nỗ lực thấu hiểu và suy tư. Bằng cách giam hãm các nhóm người trong những “bong bóng” đồng thuận dễ dãi và sự phẫn nộ dễ dàng, các thuật toán này làm suy yếu khả năng lắng nghe và tư duy phản biện, đồng thời gia tăng sự phân cực xã hội.
Thêm vào đó là một niềm tin ngây thơ và thiếu tính phê phán vào trí tuệ nhân tạo như một "người bạn" toàn tri, người phân phát mọi thông tin, kho lưu trữ mọi ký ức và là “tiên tri” cho mọi lời khuyên. Tất cả những điều này có thể tiếp tục bào mòn thêm khả năng tư duy phân tích và sáng tạo của chúng ta, khả năng hiểu thấu ý nghĩa, cũng như khả năng phân biệt giữa cú pháp và ngữ nghĩa.
Mặc dù AI có thể hỗ trợ và trợ giúp trong việc quản lý các nhiệm vụ truyền thông, việc bỏ qua cố gắng tự mình suy nghĩ và bằng lòng với những tổng hợp thống kê nhân tạo, về lâu dài sẽ có nguy cơ làm xói mòn những khả năng nhận thức, cảm xúc và giao tiếp của chúng ta.
Trong những năm gần đây, các hệ thống trí tuệ nhân tạo ngày càng nắm quyền kiểm soát việc sản xuất văn bản, âm nhạc và video. Vì thế, phần lớn ngành công nghiệp sáng tạo của con người đứng trước nguy cơ bị tháo dỡ và thay thế bằng nhãn mác “Powered by AI", biến con người thành những người tiêu thụ thụ động trước các sản phẩm vô danh, thiếu suy tư, không có tác giả và không có tình yêu. Trong khi đó, các kiệt tác của những thiên tài nhân loại trong lĩnh vực âm nhạc, nghệ thuật và văn học lại bị thu hẹp thành môi trường huấn luyện cho máy móc.
Tuy nhiên, câu hỏi khiến chúng ta bận tâm không phải là máy móc có thể hoặc sẽ làm được gì, mà là chúng ta có thể làm gì hoặc sẽ làm gì để phát triển nhân tính và kiến thức, với việc sử dụng cách khôn ngoan những công cụ mạnh mẽ như vậy để phục vụ chúng ta. Nhân loại vẫn luôn bị cám dỗ chiếm đoạt những thành quả của tri thức mà không cần đến những cố gắng mà sự dấn thân, nghiên cứu và trách nhiệm cá nhân đòi hỏi. Thế nhưng, từ bỏ tiến trình sáng tạo và phó mặc các chức năng tinh thần cùng trí tưởng tượng cho máy móc đồng nghĩa với việc chôn vùi những nén bạc mà chúng ta đã nhận được để lớn lên như những con người trong mối tương quan với Thiên Chúa và tha nhân. Điều đó có nghĩa là che giấu khuôn mặt và làm câm lặng tiếng nói của chúng ta.
Là thật hay giả vờ: mô phỏng các mối tương quan và thực tại
Khi chúng ta lướt qua các dòng thông tin, ngày càng khó phân biệt liệu chúng ta đang tương tác với những người thật hay với các “bot" (người máy) hoặc những "influencer" (người có sức ảnh) hưởng) ảo. Những can thiệp mờ ám của các tác nhân tự động này gây ảnh hưởng đến các cuộc tranh luận công cộng và các quyết định của mọi người. Đặc biệt, các chatbots dựa trên những mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) đang chứng tỏ hiệu quả đáng ngạc nhiên trong việc thuyết phục ngầm thông qua việc liên tục tối ưu các tương tác cá nhân hóa. Cấu trúc đối thoại, thích ứng và mô phỏng của các mô hình ngôn ngữ này có khả năng bắt chước cảm xúc con người và từ đó mô phỏng một mối tương quan. Việc nhân hóa này, dù có thể gây thích thú, đồng thời cũng mang tính lừa dối, đặc biệt đối với những người dễ bị tổn thương nhất. Các chatbot quá “tình cảm”, ngoài việc luôn hiện diện và sẵn sàng phục vụ, có thể trở thành những kiến trúc sư ẩn mình điều khiển các trạng thái cảm xúc của chúng ta, từ đó xâm chiếm và chiếm hữu không gian mật thiết của con người.
Công nghệ khai thác nhu cầu kết nối của chúng ta không những có thể gây ra các hệ quả đau đớn cho đời sống cá nhân, mà còn có thể làm tổn hại đến cấu trúc xã hội, văn hóa và chính trị của các xã hội. Điều này xảy ra khi chúng ta thay thế các mối tương quan với tha nhân bằng những mối quan với AI vốn được huấn luyện để phân loại suy nghĩ của chúng ta, và từ đó, xây dựng chung quanh chúng ta một thế giới của những chiếc gương soi, nơi mọi thứ được tạo ra “theo hình ảnh của chính mình”. Như vậy, chúng ta tự tước đi khả năng gặp gỡ người khác, những người luôn khác biệt với chúng ta, và là những người mà chúng ta có thể học và phải học cách tương quan. Nếu không có việc chấp nhận sự khác biệt, thì không thể có mối tương quan hay tình bạn.
Một thách đố lớn khác do các hệ thống mới nổi này đặt ra là sự thiên lệch, dẫn đến việc tiếp nhận và truyền tải một nhận thức méo mó về thực tại. Các mô hình AI được định hình bởi thế giới quan của những người tạo ra chúng, và đến lượt mình, có thể áp đặt các lối suy nghĩ lặp lại các khuôn mẫu và thành kiến có sẵn trong dữ liệu mà chúng thu thập. Sự thiếu minh bạch trong thiết kế thuật toán, cùng với sự đại diện xã hội không đầy đủ của dữ liệu, có xu hướng giam giữ chúng ta trong các mạng lưới thao túng tư tưởng, và duy trì, thậm chí làm sâu rộng thêm, những bất bình đẳng và bất công xã hội hiện có.
Rủi ro là rất lớn. Sức mạnh mô phỏng mạnh đến mức trí tuệ nhân tạo cũng có thể lừa dối chúng ta bằng cách thêu dệt nên các “thực tại” song song, chiếm đoạt khuôn mặt và tiếng nói của chúng ta. Chúng ta đang đắm mình trong một thế giới đa chiều, nơi ngày càng khó phân biệt giữa thực tại và hư cấu.
Thêm vào đó là vấn đề thiếu độ chính xác. Các hệ thống đánh tráo xác suất thống kê thành tri thức thực chất chỉ cung cấp cho chúng ta, trong trường hợp tốt nhất, những cái xấp xỉ của chân lý, đôi khi chẳng qua chỉ hoàn toàn là những ảo ảnh. Việc thiếu kiểm chứng nguồn tin, cùng với cuộc khủng hoảng trong báo chí thực địa — bao gồm công việc thu thập và xác minh thông tin liên tục ngay tại nơi xảy ra biến cố — có thể tạo ra một mảnh đất màu mỡ hơn cho thông tin sai lệch, dẫn đến sự gia tăng cảm giác mất lòng tin, hoang mang và bất an.
Một liên minh khả thi
Đằng sau sức mạnh vô hình và to lớn ấy đang bao trùm tất cả chúng ta, chỉ có một số ít các công ty, những công ty mà mà người sáng lập gần đây được giới thiệu như những người tạo ra “Nhân vật của năm 2025” — tức là những kiến trúc sư của trí tuệ nhân tạo. Điều này làm dấy lên những lo ngại rất lớn về việc các tập đoàn độc quyền kiểm soát các hệ thống thuật toán và AI có khả năng định hình hành vi một cách tinh vi và thậm chí viết lại lịch sử nhân loại — gồm cả lịch sử Giáo hội — mà thường chúng ta không nhận biết.
Thách đố phía trước không phải là ngăn chặn cuộc đổi mới kỹ thuật số, mà là hướng dẫn nó, và ý thức về tính hai mặt của nó. Trách nhiệm thuộc về mỗi người chúng ta trong việc cất lên tiếng nói để bảo vệ con người, sao cho những công cụ này được chúng ta đón nhận thực sự như những đồng minh.
Liên minh này là điều khả thi, nhưng cần phải dựa trên ba trụ cột: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục.
Trước hết và trên hết là trách nhiệm. Tùy theo vai trò, điều này có thể chuyển hóa thành sự trung thực, minh bạch, lòng can đảm, tầm nhìn, bổn phận chia sẻ tri thức và quyền được thông tin. Nhưng nói chung, không ai có thể né tránh trách nhiệm đối với tương lai mà chúng ta đang xây dựng.
Đối với những người đứng đầu các nền tảng trực tuyến, điều này có nghĩa là bảo đảm rằng các chiến lược kinh doanh của họ không chỉ được dẫn dắt bởi tiêu chí lợi nhuận tối đa, mà còn bởi một tầm nhìn cho tương lai xét đến ích chung, như cách mỗi người trong số họ quan tâm đến hạnh phúc của con cái họ.
Các nhà sáng tạo và lập trình mô hình AI được yêu cầu phải minh bạch và có trách nhiệm xã hội liên quan đến các nguyên tắc lập kế hoạch và hệ thống điều phối làm cơ sở cho các thuật toán và mô hình thiết kế của họ, nhằm thúc đẩy sự đồng thuận rõ ràng từ người sử dụng.
Cùng trách nhiệm ấy cũng được đòi hỏi nơi các nhà lập pháp quốc gia và các cơ quan điều phối siêu quốc gia, những người có nhiệm vụ bảo đảm sự tôn trọng phẩm giá con người. Các quy định phù hợp có thể bảo vệ con người khỏi việc hình thành các mối liên kết cảm xúc với các chatbots và ngăn chặn sự lan truyền các nội dung sai lệch, thao túng hoặc gây hiểu lầm, bảo vệ sự toàn vẹn của thông tin chống lại sự mô phỏng mang tính lừa gạt.
Các hãng tin và cơ quan truyền thông không thể cho phép các thuật toán, được thiết kế để thắng trong cuộc chiến giành giật thêm vài giây chú ý bằng mọi giá, lấn át sự trung thành với các giá trị nghề nghiệp, vốn tập trung vào việc tìm kiếm sự thật. Niềm tin của công chúng có được thông qua sự chính xác và minh bạch, chứ không phải bằng việc tìm kiếm bất kỳ hình thức thiên lệch nào. Nội dung được tạo ra hoặc thao túng bởi AI phải được xác định rõ ràng và phân biệt với nội dung do con người tạo ra. Quyền tác giả và quyền sở hữu tối cao đối với tác phẩm của các nhà báo và những người sáng tạo nội dung khác phải được bảo vệ. Thông tin là một thiện ích công. Một dịch vụ công mang tính xây dựng và có ý nghĩa không dựa trên sự mờ ám, mà dựa trên sự minh bạch của nguồn tin, sự bao gồm của các bên liên quan và tiêu chuẩn chất lượng cao.
Tất cả chúng ta đều được mời gọi để hợp tác. Không một lĩnh vực đơn lẻ nào có thể đơn phương đối diện với thách đố định hướng đổi mới số và quản trị AI. Do đó, cần phải tạo ra các cơ chế bảo vệ. Tất cả các thành phần liên quan — từ ngành công nghiệp công nghệ đến các nhà hoạch định chính sách, từ các doanh nghiệp sáng tạo đến giới học thuật, từ các nghệ sĩ đến các nhà báo và nhà giáo dục — phải tham gia vào việc xây dựng và triển khai quyền công dân kỹ thuật số có ý thức và trách nhiệm.
Đây chính là mục tiêu mà giáo dục hướng tới: tăng cường năng lực cá nhân trong việc suy tư phản biện; đánh giá mức độ tin cậy của các nguồn tin và các lợi ích tiềm ẩn đằng sau việc lựa chọn thông tin đến với chúng ta; hiểu các cơ chế tâm lý được kích hoạt trong phản hồi; cho phép gia đình, cộng đồng và các hiệp hội phát triển các tiêu chí thực tiễn cho một nền văn hóa truyền thông lành mạnh và có trách nhiệm hơn.
Đó chính là lý do tại sao việc đưa năng lực về truyền thông, năng lực về thông tin, và năng lực về AI vào các hệ thống giáo dục ở mọi cấp độ ngày càng trở nên cấp bách, điều mà một số tổ chức dân sự đã và đang thúc đẩy. Là người Công giáo, chúng ta có thể góp phần và phải góp phần giúp mọi người, đặc biệt là giới trẻ, đạt được khả năng tư duy phản biện và trưởng thành trong tự do tinh thần. Năng lực này cũng cần được tích hợp vào các sáng kiến học tập suốt đời rộng lớn hơn, tiếp cận đến những người cao tuổi và những thành viên bị gạt ra bên lề xã hội, những người thường cảm thấy bị loại trừ và bất lực trước những thay đổi công nghệ nhanh chóng.
Năng lực truyền thông, thông tin và AI sẽ giúp mọi người tránh được các xu hướng nhân hóa các hệ thống này, và thay vào đó đối xử với chúng như những công cụ. Nó cũng sẽ giúp mọi người luôn dùng việc kiểm chứng bên ngoài đối với các nguồn tin — vốn có thể không chính xác hoặc sai lầm — do các hệ thống AI cung cấp, đồng thời bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu của họ bằng cách hiểu các thông số bảo mật và các tùy chọn thách đố họ. Điều quan trọng là giáo dục chính chúng ta và những người khác về cách sử dụng AI một cách có chủ ý, và trong bối cảnh đó, bảo vệ hình ảnh của bản thân (hình ảnh và âm thanh), khuôn mặt và tiếng nói của chúng ta để ngăn chặn chúng bị sử dụng để tạo ra các nội dung và hành vi có hại như lừa đảo số, bắt nạt trên mạng và các deepfake vi phạm quyền riêng tư và sự mật thiết của con người mà không có sự đồng ý của họ. Cũng như cuộc cách mạng công nghiệp đã đòi hỏi việc phổ cập giáo dục căn bản để con người có thể ứng phó với những phát triển mới, thì cuộc cách mạng kỹ thuật số cũng đòi hỏi sự phổ cập năng lực số (cùng với một nền giáo dục nhân văn và văn hóa) để hiểu cách các thuật toán định hình nhận thức của chúng ta về thực tại, cách những sự thiên lệch của AI vận hành, những cơ chế nào quyết định sự xuất hiện của một số nội dung nhất định trong dòng thông tin của chúng ta, cũng như các giả định và mô hình kinh tế của nền kinh tế AI là gì và chúng có thể thay đổi như thế nào.
Chúng ta cần khuôn mặt và tiếng nói để một lần nữa diễn tả con người. Chúng ta cần bảo vệ món quà truyền thông như là chân lý sâu xa nhất về nhân loại, mà mọi sự đổi mới công nghệ phải được quy hướng về đó.
Khi đề xuất những suy tư này, tôi cảm ơn những người đang làm việc để hướng tới các mục tiêu đã đề ra ở đây, và tôi chúc lành cho tất cả những người đang làm việc vì ích chung thông qua các phương tiện truyền thông.
Vatican, ngày 24 tháng 1 năm 2026, Lễ nhớ Thánh Phanxicô Salêsiô.
LÊÔ XIV PP.
___________________________
[1] “The fact of being created in the image of God means that, from the moment of his creation, man has been given a royal character […]. God is love and the source of love; the divine Creator has also placed this feature on our faces, so that through love—a reflection of divine love—human beings may recognize and manifest the dignity of their nature and their likeness to their Creator” (cf. St. Gregory of Nyssa, The Creation of Man : PG 44, 137).
[Nguồn: exaudi]
[Chuyển Việt ngữ: TRI KHOAN 26/1/2026]
