Để AI trở nên tốt đẹp về mặt đạo đức, các công ty công nghệ đang tìm đến tôn giáo. Nhưng một số người cho rằng vấn đề không đơn giản như vậy
Krysta Fauria và Associated Press
Ngày 26 tháng 10 năm 2026
Hình ảnh Thánh Phêrô được chiếu trên màn hình trong buổi xem trước dành cho báo chí của cuộc triển lãm "Petros eni", một phần của dự án "Vương cung thánh đường Thánh Phêrô: Trải nghiệm nâng cao bởi AI" tại Tòa Thánh Vatican, ngày 9 tháng 11 năm 2024. (Nguồn: Gregorio Borgia/AP.)
LOS ANGELES — Trong khi các công ty công nghệ chạy đua để xây dựng trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ nhất, một số bên cũng đặt ra câu hỏi làm thế nào để dạy cho một chatbot biết phân biệt đúng sai. Câu trả lời của họ? Tôn giáo.
“Đây không phải là những câu hỏi mà một phòng thí nghiệm có thể trả lời”, ông Chris Olah, đồng sáng lập Anthropic, phát biểu hồi đầu năm nay tại buổi giới thiệu Thông điệp của Đức Thánh Cha Lêô XIV về AI. “Đó là những câu hỏi mà các truyền thống như của quý vị đã mang theo suốt hàng thiên niên kỷ.”
Giữa bước chuyển hướng về đức tin đang được thảo luận sôi nổi này, lại có rất ít sự giám sát chặt chẽ công khai xoay quanh việc các công ty công nghệ này thật sự hiểu đúng nghĩa tôn giáo là gì — và, có lẽ quan trọng hơn, họ hy vọng đạt được điều gì từ tôn giáo.
Khi giới điều hành gióng lên hồi chuông cảnh báo về tiềm năng tàn phá của AI và tranh luận về nhu cầu phát triển các mô hình tốt về mặt đạo đức, họ ngày càng tìm kiếm sự đóng góp ý kiến từ các triết gia và các nhà lãnh đạo tôn giáo. Triết lý của giới điều hành có thể được diễn giải đại khái như sau: tôn giáo có thể góp phần định hướng AI trở nên tốt về mặt đạo đức trong môi trường đang nổi lên những lo ngại về nó — dù có cơ sở hay không — lan rộng khắp mọi nền văn hóa.
Vì các công ty này không bị ràng buộc với một tôn giáo nhất định nào, mục tiêu của họ thường khá bao quát: tập hợp các tư tưởng đạo đức để định hình cho các mô hình của họ. “Điều tôi nghĩ ChatGPT nên làm là phản ánh mức trung bình có trọng số, hay bất kỳ hình thức nào tương tự, về quan điểm đạo đức của nhân loại”, ông Sam Altman, Giám đốc điều hành OpenAI, cho biết vào năm ngoái.
Nhưng các chuyên gia cũng như các tín đồ cảnh báo rằng ý tưởng này chưa lường trước được việc các truyền thống và thế giới quan khác nhau thường có thể mâu thuẫn lẫn nhau. Nói một cách ngắn gọn, họ cho biết, tôn giáo không vận hành theo cách đó.
Tôn giáo không đơn thuần là một tập hợp các quy tắc cần tuân theo
Trong nhiều thập niên, các học giả đã phản bác quan niệm phổ biến cho rằng tôn giáo chỉ là một tập hợp những quy tắc hoặc nguyên tắc có thể tách rời khỏi cách thức sống “phức tạp, thực tế và tùy theo hoàn cảnh” mà những tín đồ đang sống, theo lập luận của giáo sư Webb Keane, nhà nhân chủng học tại Đại học Michigan.
Quan niệm cho rằng tôn giáo có thể được tách biệt khỏi những yếu tố như văn hóa và chính trị vẫn tiếp tục ăn sâu trong tư duy, mặc dù nó thấm nhập vào cả hai theo nhiều cách. Một số người lo ngại rằng các công ty AI, khi yêu cầu các nhà lãnh đạo tôn giáo khác nhau trả lời những câu hỏi đạo đức, sẽ càng kéo dài thêm một lý thuyết về tôn giáo vốn không nhận thức được đúng tầm quan trọng của giáo lý, phụng tự và các mối tương quan.
Vấn đề nằm ở đây, giáo sư Keane tranh luận: Nếu bạn cho rằng tôn giáo nhìn chung có thể đưa ra một tập hợp các nguyên tắc đạo đức riêng biệt có thể trích xuất được, thì việc sử dụng nó để huấn luyện AI sẽ có nguy cơ ưu tiên một số truyền thống nhất định và làm méo mó những truyền thống khác — đặc biệt khi đề cập đến các tín ngưỡng vốn không coi mình trước hết là một hệ thống đạo đức.
Ông nói: “Có một cách suy nghĩ rất phổ biến xem tôn giáo như một cuốn sách quy tắc. Chắc chắn nó gắn liền với các tôn giáo đặt nền tảng trên sách thánh, và xét cho cùng, các tôn giáo dựa trên sách thánh thực ra thuộc truyền thống Abraham.”
Các tín hữu cho rằng những công ty công nghệ đang nỗ lực
Nói như vậy không có nghĩa là những cuộc gặp gỡ này thiếu đi sự đại diện đa dạng. Nó cũng không có nghĩa là sự gắn kết của họ với tôn giáo thiếu đi sự sâu sắc dưới góc nhìn của những người tham dự, chẳng hạn như bà Meghan Sullivan, một nhà triết học tôn giáo đang dẫn dắt một sáng kiến về đạo đức và AI tại Đại học Notre Dame.
Mặc dù không liệt kê cụ thể các truyền thống đã tham vấn, Anthropic cho biết trong một bài đăng trên blog vào tháng 5 rằng họ đã gặp gỡ “các học giả, giáo sĩ, triết gia và các nhà đạo đức học từ hơn 15 nhóm tôn giáo và liên văn hóa” — một mạng lưới mà họ hy vọng sẽ mở rộng trong tương lai.
Đầu năm nay, bà Sullivan đã đến Anthropic tham dự một trong những cuộc họp của họ, bao gồm các Kitô hữu đến từ các hệ phái khác nhau. Trái ngược với những cuộc trao đổi mà bà từng có với các công ty công nghệ khác, bà ấn tượng bởi sự tiếp cận tôn giáo một cách nghiêm túc tại Anthropic, nơi được xem là công ty AI coi trọng đạo đức và an toàn nhất.
Bà nói: “Văn hóa bên trong công ty tương tự như văn hóa ở một khuôn viên đại học tốt lành theo nghĩa bạn có một tập hợp những người rất tò mò về mặt trí tuệ. Các cuộc họp này khá đậm tính mọt sách — tôi không biết liệu đây có phải là cách diễn đạt tốt nhất không — nhưng theo một nghĩa tích cực.”
Bà Sullivan cho biết cuộc họp của họ được chia làm hai phần. Đầu tiên, công ty giải thích các mô hình của họ “bằng ngôn ngữ bình dân” cho những người tham dự. Tiếp theo, các nhà lãnh đạo tôn giáo đưa ra phản hồi bằng những góp ý và thảo luận. “Mọi loại câu hỏi đạo đức mà công nghệ này đặt ra — mọi điều từ việc ‘Con người có linh hồn hay không?’ cho đến ‘Học sinh lớp ba có nên được tiếp cận chatbot để học đọc và viết hay không?’”
Các đại diện từ Meta, Google và Amazon cũng đã gặp gỡ Vatican, trong khi Microsoft rất tích cực trong các hoạt động tiếp xúc với tôn giáo.
Tôn giáo có từ thời cổ đại. Việc nghiên cứu về tôn giáo thì không
Tôn giáo thường được xem là một hiện tượng vừa cổ xưa vừa phổ quát. Và những chuyên gia như cố học giả có ảnh hưởng lớn Jonathan Z. Smith thừa nhận điều đó đúng ở một số khía cạnh, nhưng họ cũng nói rằng đó chưa phải là bức tranh toàn diện.
“Con người đã có toàn bộ lịch sử của mình để tưởng tượng ra các thần linh và các phương thức tương tác với các thần. Nhưng con người, chính xác hơn là người phương Tây, chỉ mới có vài thế kỷ gần đây để hình dung về tôn giáo,” ông Smith viết vào năm 1982.
Ngày nay, nhiều học giả nghiên cứu tôn giáo chia sẻ quan điểm của ông Smith về lãnh vực này. Họ đặt vấn đề đối với quan niệm cho rằng các tôn giáo là những hệ thống riêng biệt, có thể so sánh được, đồng thời cho rằng đây là một quan niệm hiện đại, chỉ mới xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIX.
Chẳng hạn, Phật giáo và Ấn Độ giáo không được những người thực hành đạo coi là các truyền thống có ranh giới rõ ràng trước khi các nhà nghiên cứu phương Tây đến, Tomoko Masuzawa, một nhà nghiên cứu tôn giáo học, tác giả cuốn “The Invention of World Religions” (Sự kiến tạo các tôn giáo thế giới) cho biết. Bà Masuzawa nói: “Tất cả những sự phân loại này đều không có trong các truyền thống ấy.”
Giới học thuật phương Tây đã củng cố những phân loại đó trong nhiều năm, và chỉ bắt đầu xem xét lại một cách nghiêm túc trong nửa sau của thế kỷ 20.
Những quan niệm ăn sâu về tôn giáo — cho rằng có thể dễ dàng so sánh giữa các nền văn hóa — giúp giải thích vì sao Thung lũng Silicon có thể thấy không cần phải xác định rõ cách hiểu của họ về tôn giáo. Trong nỗ lực thể hiện nhiều quan điểm khác nhau, tôn giáo thường được xem là một phương cách rõ ràng để phô diễn sự đa dạng trong tư tưởng.
“Bằng cách nào đó, tôn giáo trở thành một phương cách để phác họa bản đồ thế giới,” bà Masuzawa nói. “Cứ như thể toàn bộ thế giới đã chấp nhận cách nhìn đó.”
Một số người lo ngại rằng việc tải về trí tuệ khác biệt sẽ khiến nó bị mất đi trong “tư duy tích lũy”
Một số người muốn các công ty định nghĩa rõ hơn các thuật ngữ và ý định để hiểu chính xác họ hy vọng thu nhận được điều gì từ tôn giáo.
“Công việc này không nhằm điều chỉnh các mô hình của chúng tôi cho phù hợp với thế giới quan của bất kỳ một truyền thống riêng lẻ nào. Chúng tôi muốn Claude tiếp thu từ toàn bộ phạm vi quan điểm — tôn giáo, thế tục, chính trị — với mức độ sâu sắc và chặt chẽ như nhau”, Anthropic viết trong bài đăng trên blog. “Điều chúng tôi hướng tới qua những cuộc trao đổi này là một quá trình suy tư tích lũy, cẩn trọng về cách thức mà một tính cách tốt lành thực sự được hình thành.”
Các mô hình ngôn ngữ lớn hoạt động bằng cách liên tục dự đoán từ ngữ tiếp theo trong một câu, sau khi đã “học” được những quy luật từ một kho tàng khổng lồ các tác phẩm do con người viết ra, bao gồm cả các bản văn tôn giáo.
Ông Paolo Carozza, thành viên Hội đồng Giám sát độc lập của Meta và là chuyên gia pháp lý nghiên cứu về học thuyết xã hội Công giáo và công nghệ, lo ngại rằng trong nỗ lực tích lũy tri thức, những đặc điểm làm nên bản sắc của một truyền thống cụ thể có thể bị đánh mất — về thực tế, bị đồng nhất hóa thành một thứ gì đó kéo đến một quan điểm trung dung, hoặc thậm chí ưu tiên các tôn giáo phương Tây.
Ông nói; “Bất kỳ một truyền thống sống động, tinh tế nào qua thời gian đều có khả năng tương tác với những yếu tố bên ngoài và hấp thụ một số kiến thức mới để phát triển. Nhưng quá trình đó diễn ra theo cách hữu cơ. Theo tôi, điều mà AI thường làm, hoặc có khả năng sẽ làm, không phải theo cách hữu cơ, mà là gom tất cả lại với nhau, trộn lẫn mọi thứ, và vì thế rốt cuộc chẳng làm cho cái nào trong số đó trở nên có nghĩa cả.”
[Chuyển ngữ: TRI KHOAN 27/10/2026]
