Caritas đang chiến đấu với đợt bùng phát dịch Ebola lây lan nhanh nhất tại CHDC Congo như thế nào

Caritas đang chiến đấu với đợt bùng phát dịch Ebola lây lan nhanh nhất tại CHDC Congo như thế nào

Ngala Killian Chimtom

Ngày 7 tháng 8 năm 2026 | Phóng viên thường trú châu Phi

Đống đổ nát bị đốt cháy khi các nhân viên y tế và tuyến đầu biểu tình tại Trung tâm Điều trị Ebola Elikya ở Bunia, Cộng hòa Dân chủ Congo, ngày 25 tháng 7 năm 2026. (Ảnh AP/Constant Same Bagalwa)

Miền đông Cộng hòa Dân chủ Congo hiện đang chống chọi với đợt bùng phát Ebola lớn nhất và lây lan nhanh nhất trong lịch sử đất nước. Liên Hợp Quốc cho biết đến nay đã xác nhận 3.973 ca bệnh, và hơn 1.800 người đã tử vong vì căn bệnh này.

Đợt bùng phát do chủng Bundibugyo hiếm gặp của virus gây ra.

Trong khi các cộng đồng đang vật lộn với nỗi sợ hãi rất lớn, sự tàn phá kinh tế và những sang chấn tâm lý do xung đột vũ trang, công tác ứng phó nhân đạo lại càng trở nên phức tạp vì việc đình chỉ viện trợ quốc tế gần đây.

Trong cuộc phỏng vấn sâu rộng với Crux Now, Cha Edouard Makimba Milambo, Tổng Thư ký Caritas Congo, đã phân tích những thực tế khắc nghiệt tại hiện trường và giải thích vì sao các biện pháp can thiệp y tế thuần túy, truyền thống là không đủ.

Cha Milambo cảnh báo, “Chúng ta không thể chống lại nỗi sợ này chỉ bằng các thông điệp mang tính kỹ thuật”.

Cha giải thích, “Chúng ta chống lại nó bằng sự gần gũi, lắng nghe và đối thoại”.

Vị linh mục cũng thảo luận về cách Giáo hội Công giáo, với sự gắn bó sâu sắc từ lâu trong các cộng đồng địa phương, đang tạo cho Caritas một vị thế đặc biệt để tái lập lòng tin đã rạn nứt, giải quyết các tập tục tang lễ nhạy cảm về mặt văn hóa, và duy trì niềm hy vọng trước một dịch bệnh ngày càng tồi tệ hơn.

Sau đây là bản ghi cuộc phỏng vấn của Crux Now với cha Edouard Makimba Milambo thuộc Caritas Congo…

____________________________________

Crux Now: Liên Hiệp Quốc đã mô tả đây là đợt bùng phát lớn nhất và lan nhanh nhất từng được ghi nhận, khiến hơn 1.800 người tử vong, với gần 4.000 ca đã được ghi nhận. Từ góc nhìn của Caritas tại miền đông CHDC Congo, mô tả này có phản ánh thực tế tại hiện trường không?

Cha Edouard Makimba Milambo: Vâng, đáng tiếc là mô tả này hoàn toàn phù hợp với những gì các nhóm Caritas đang quan sát cùng với các tổ chức Caritas giáo phận liên quan.

Đằng sau các con số là những gia đình sống trong sợ hãi, những ngôi làng với đời sống thường nhật bị đảo lộn, và các nhân viên y tế đang làm việc dưới áp lực rất lớn.

Đợt bùng phát đang lây lan nhanh chóng, với các ca bệnh ảnh hưởng đến nhiều vùng y tế, và khả năng địa phương đã bị dồn đến mức giới hạn. Tại miền đông CHDC Congo, tình trạng di tản dân cư, mất an ninh, sự chuyển dịch liên quan đến các hoạt động khai thác khoáng sản và sự mong manh của hệ thống y tế đang làm cho việc kiểm soát đợt bùng phát trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Đối với Caritas Congo ASBL, thực trạng này đại diện cho một tình trạng khẩn cấp về y tế, một cuộc khủng hoảng xã hội và một thách thức lớn đối với các cộng đồng.

Tác động rất sâu rộng và đang được cảm nhận trong đời sống hằng ngày của các hộ gia đình. Các gia đình sống trong nỗi sợ hãi về căn bệnh, sợ mất người thân yêu hoặc bị cách ly kéo dài.

Các chợ hoạt động cầm chừng, một số doanh nghiệp nhỏ đang chứng kiến lượng khách hàng giảm sút, và người lao động công nhật có thể mất đi nguồn thu nhập chính của họ. Đối với những hộ gia đình dễ bị tổn thương nhất, việc mất thu nhập nhanh chóng dẫn đến tình trạng mất an ninh lương thực.

Các trung tâm y tế vốn đã đối mặt với sự thiếu hụt nhân sự, thiết bị và thuốc men, nay phải tăng cường các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn, trong khi vẫn phải tiếp tục cung cấp chăm sóc thiết yếu.

Một trong những hệ lụy đáng lo ngại nhất là một số người trì hoãn việc tìm đến chăm sóc y tế vì sợ bị xác định là các ca nghi nhiễm.

Caritas đã bày tỏ “tình liên đới trọn vẹn” với các cộng đồng bị ảnh hưởng. Cha có thể chia sẻ một ví dụ cụ thể hoặc lời kể của một thành viên trong nhóm của Cha để minh họa những gì các gia đình bị ảnh hưởng đang phải trải qua không?

Một ví dụ thường xuất hiện trong các cuộc trao đổi của chúng tôi với các nhóm địa phương tại những giáo phận bị ảnh hưởng là các gia đình có nhiều người chết chỉ trong vài ngày, trong khi lại phải đối mặt với sự cách ly, nỗi sợ hãi từ hàng xóm và sự bất định về tương lai.

Chúng tôi nghe những báo cáo về những người cha người mẹ không còn được ôm con mình trong tay khi đứa trẻ đang được chăm sóc hoặc theo dõi y tế, về những đứa trẻ không hiểu tại sao người thân yêu của chúng lại bị đưa đi, và về những gia đình phải chấp nhận các biện pháp bảo đảm một lễ an táng xứng đáng và an toàn ngay cả khi họ đang trải qua nỗi đau thương mất mát to lớn.

Các biện pháp này bị từ chối không phải vì các gia đình không muốn bảo vệ cộng đồng; đôi khi chúng khó được chấp nhận vì chạm đến những cách thực hành văn hóa, tâm linh và gia đình rất nhạy cảm.

Chính trong những thời điểm như thế, sự đồng hành mục vụ, xã hội và cộng đồng của chúng tôi mới thể hiện trọn vẹn ý nghĩa: lắng nghe, giải thích, nâng đỡ và giúp các gia đình cảm thấy mình không cô đơn.

Các nỗ lực ứng phó Ebola tại CHDC Congo thường vấp phải sự nghi ngờ sâu sắc từ các cộng đồng, đôi khi còn dẫn đến bạo lực chống lại các nhân viên y tế. Sự nghi ngờ này bắt nguồn từ đâu, và đang biểu hiện như thế nào trong bối cảnh của đợt bùng phát hiện nay?

Sự nghi ngờ vực này bắt nguồn từ nhiều yếu tố: những kinh nghiệm trong quá khứ khi cộng đồng cảm thấy họ không được tham gia đầy đủ vào việc ra quyết định; sự lan truyền các tin đồn; sang chấn tâm lý liên quan đến xung đột vũ trang, nghèo đói và sự thiếu lòng tin vào một số định chế.

Trong bối cảnh hiện nay, điều này có thể biểu hiện qua sự miễn cưỡng báo cáo triệu chứng, đồng ý truy vết tiếp xúc hoặc tuân thủ các biện pháp phòng ngừa. Đó là lý do tại sao một phản ứng thuần túy y khoa là không đủ. Truyền thông phải minh bạch, phù hợp với ngôn ngữ địa phương và dựa trên cuộc đối thoại chân thành với các cộng đồng.

Là một tổ chức tôn giáo bén rễ sâu trong các cộng đồng địa phương, Caritas làm thế nào để vượt qua những dè dặt này? Làm thế nào để tổ chức có thể thuyết phục những người dân đang hoảng sợ tin tưởng vào các can thiệp y tế?

Trước khi yêu cầu mọi người tin tưởng chúng ta, trước hết chúng ta phải dành thời gian để lắng nghe họ.

Khi một cộng đồng đối mặt với một căn bệnh nguy hiểm, nhất là trong bối cảnh bị phủ bóng bởi xung đột, tin đồn và đau khổ, sợ hãi là một phản ứng tự nhiên. Chúng ta không thể chống lại nỗi sợ này chỉ bằng các thông điệp mang tính kỹ thuật; chúng ta phải chống lại nó bằng sự gần gũi, lắng nghe và đối thoại.

Sức mạnh của Caritas nằm ở chỗ chúng tôi hiện diện bên cạnh các cộng đồng từ rất lâu trước khi khủng hoảng xảy ra. Qua các giáo xứ, các cơ cấu giáo phận, các điểm kết nối cộng đồng và các cơ sở y tế tôn giáo, chúng tôi thường chia sẻ đời sống hằng ngày của người dân. Những người chúng tôi hỗ trợ đã biết rõ chúng tôi, và mối quan hệ tin cậy này tạo điều kiện cho việc truyền thông trong những thời điểm khó khăn.

Trên thực tế, chúng tôi dành thời gian lắng nghe các mối lo ngại của người dân, trả lời các câu hỏi bằng ngôn ngữ địa phương và làm việc với những người được tin cậy: các linh mục, tu sĩ, lãnh đạo cộng đồng, lãnh đạo phụ nữ, người trẻ và những người sống sót.

Khi một thông điệp được truyền tải bởi một người mà cộng đồng biết rõ và tôn trọng, thông điệp ấy sẽ được hiểu rõ hơn và dễ được đón nhận hơn.

Kinh nghiệm của chúng tôi cho thấy các cộng đồng có nhiều khả năng ủng hộ những can thiệp y tế hơn khi họ cảm thấy được tôn trọng, được lắng nghe và được tham gia vào công tác ứng phó.

Lòng tin được xây dựng khi các gia đình hiểu rằng những biện pháp được đề xuất nhằm bảo vệ họ, gìn giữ phẩm giá của họ và cứu sống con người. Chính lòng tin mang tính nhân bản này, được xây dựng theo thời gian, là một trong những tài sản lớn nhất của Caritas.

Có những quan ngại rất lớn về việc USAID gần đây cắt giảm và dừng viện trợ, điều gây ra lo ngại làm suy yếu các nỗ lực ứng phó y tế toàn cầu. Trên thực tế, những cắt giảm nguồn tài trợ này hiện đang ảnh hưởng thế nào đến cuộc chiến chống Ebola tại CHDC Congo?

Sự bất định hoặc chậm trễ về nguồn tài trợ đang cản trở công tác ứng phó ở nhiều cấp độ.

Trong một đợt bùng phát Ebola, tốc độ ứng phó là điều thiết yếu. Truy vết người tiếp xúc, giám sát cộng đồng, vận chuyển mẫu bệnh phẩm, sự sẵn có trang thiết bị bảo hộ cá nhân và đào tạo nhân viên y tế đều đòi hỏi các nguồn lực có thể được huy động nhanh chóng.

Ở giai đoạn này, điều Caritas quan sát được trước hết là áp lực ngày càng lớn đối với các cơ sở địa phương, phải đáp ứng những nhu cầu ngày càng tăng với nguồn lực hạn chế.

Chúng ta không thể khẳng định chắc chắn rằng các trung tâm y tế đã đóng cửa chỉ vì sự cắt giảm ngân sách.

Tuy nhiên, rõ ràng là một số hoạt động thiết yếu có thể bị chậm lại, trì hoãn hoặc chịu áp lực nghiêm trọng khi nguồn tài trợ không được cung cấp kịp thời.

Tình hình này có nguy cơ làm tổn hại đến hiệu quả của công tác ứng phó và càng khiến các nỗ lực bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất trở nên phức tạp hơn.

Khi các nhà tài trợ truyền thống, như Hoa Kỳ, thu hẹp sự hỗ trợ của họ, hiện nay ai đang tài trợ cho công tác ứng phó với đợt bùng phát này? Các nhà tài trợ khác có lấp đầy được khoảng trống, hay đang có một sự thiếu hụt kinh phí nghiêm trọng?

Công tác ứng phó do Chính phủ CHDC Congo điều phối, với sự hỗ trợ của WHO, hệ thống Liên Hợp Quốc, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Châu Phi, cùng nhiều đối tác kỹ thuật, tài chính, nhân đạo và tôn giáo.

Trong mạng lưới Caritas Internationalis, các tổ chức như Caritas International Bỉ, CRS, CAFOD, Caritas Đức, Secours Catholique-Caritas Pháp, Caritas Tây Ban Nha, Caritas Ý và Caritas Áo đang cung cấp sự hỗ trợ quý giá về tài chính, kỹ thuật, thể chế và nhân đạo.

Dù có sự hỗ trợ này, nhu cầu vẫn còn rất lớn, đặc biệt là trong việc huy động cộng đồng, hỗ trợ tâm lý xã hội, hậu cần địa phương, phòng ngừa và tăng cường bền vững các cơ sở y tế. Việc tiếp tục huy động nguồn lực vẫn là điều thiết yếu để bảo đảm một sự ứng phó hiệu quả.

Caritas hiện đang triển khai những hoạt động cụ thể nào tại thực địa ở miền đông CHDC Congo để ngăn chặn sự lây lan của virus và hỗ trợ các cộng đồng bị ảnh hưởng?

Caritas chủ yếu tham gia vào việc huy động cộng đồng, nâng cao nhận thức về các biện pháp phòng ngừa, phổ biến thông tin đáng tin cậy, chuyển tuyến các ca nghi nhiễm đến những dịch vụ phù hợp và hỗ trợ các gia đình bị ảnh hưởng.

Về mặt thực hành, điều này có nghĩa là tiếp cận cộng đồng, làm việc với các lãnh đạo địa phương, giải thích những dấu hiệu cảnh báo, khuyến khích việc rửa tay, thúc đẩy sự chấp nhận truy vết người tiếp xúc, hỗ trợ các gia đình có tang và góp phần giảm kỳ thị đối với những người bị ảnh hưởng hoặc đã hồi phục.

Qua các mạng lưới giáo xứ, giáo phận và y tế, Caritas cũng góp phần thúc đẩy sự chấp nhận những can thiệp y tế, bằng cách cho thấy rằng công tác ứng phó không bị áp đặt lên cộng đồng, mà được xây dựng trên sự hợp tác với họ. Chúng tôi đang làm việc để bảo đảm rằng các cộng đồng không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng, mà còn là những người tham gia tích cực vào công tác ứng phó.

Vai trò của chúng tôi cũng là nêu bật các nhu cầu nhân đạo liên quan: lương thực, hỗ trợ tâm lý xã hội, bảo vệ trẻ em, hỗ trợ người di tản và trợ giúp các cơ sở y tế dễ bị tổn thương.

Đứng trước một dịch bệnh lây lan nhanh, việc cắt giảm viện trợ quốc tế và nỗi sợ hãi trong các cộng đồng, điều gì mang lại hy vọng cho Cha và các nhóm của Cha hôm nay?

Nguồn hy vọng chính của chúng tôi là sức kiên cường của các cộng đồng.

Dù sợ hãi, nhiều người sẵn sàng tìm kiếm thông tin, báo cáo các ca nghi nhiễm, bảo vệ gia đình và hỗ trợ những người hàng xóm. Chúng tôi cũng được khích lệ bởi sự dấn thân của nhân viên y tế, các cộng tác viên cộng đồng, các nhà lãnh đạo tôn giáo và những đối tác vẫn tiếp tục làm việc trong những điều kiện vô cùng khó khăn.

Kinh nghiệm của CHDC Congo trong cuộc chiến chống Ebola cho thấy một đợt bùng phát có thể được kiểm soát khi công tác ứng phó nhanh chóng, có sự phối hợp chặt chẽ và đặt trên lòng tin.

Hy vọng của chúng tôi cũng bắt nguồn từ tình liên đới: từ các gia đình nâng đỡ lẫn nhau, các cộng đồng tự tổ chức, nhân viên y tế tiếp tục chăm sóc người bệnh và các đối tác tăng cường trợ giúp.

Đối với Caritas Congo ASBL, hy vọng bén rễ trong tình liên đới, lòng tin và vững tin rằng mỗi sinh mạng được cứu là thành quả của nỗ lực tập thể.

[Nguồn: cruxnow]

[Chuyển ngữ: TRI KHOAN 08/08/2026]