100 NĂM KỂ TỪ NGÀY TẤN PHONG SÁU GIÁM MỤC TRUNG QUỐC ĐẦU TIÊN/1 - Đức cha Odorico Cheng Hede và Giáo phận Puchi

100 NĂM KỂ TỪ NGÀY TẤN PHONG SÁU GIÁM MỤC TRUNG QUỐC ĐẦU TIÊN/1 - Đức cha Odorico Cheng Hede và Giáo phận Puchi

Thứ Ba, ngày 22 tháng 9 năm 2026

Một trăm năm sau ngày tấn phong sáu giám mục Trung Quốc đầu tiên trong thời kỳ hiện đại (28 tháng 10 năm 1926), Hãng tin Fides dành một chuỗi bài viết tư liệu về những vị kế nhiệm các Thánh Tông đồ và các giáo phận được trao phó cho các ngài. Việc truyền chức cho các ngài đã đánh dấu một thời điểm quan trọng trong lịch sử Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc.

Giáo sư Liu Zhiqing

Phổ Kỳ (Hãng tin Fides) – Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ (Puchi - 蒲圻) là giáo khu đầu tiên của Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc được trao cho sự lãnh đạo của một giáo sĩ người Trung Quốc. Hạt Phủ doãn được thành lập ngày 12 tháng 12 năm 1923. Vị giám mục đầu tiên của hạt là Đức cha Odorico Cheng Hede (成和德), một trong sáu giám mục Trung Quốc được Đức Giáo hoàng Piô XI tấn phong tại Đền thờ Thánh Phêrô ở Vatican ngày 28 tháng 10 năm 1926. Trước khi được truyền chức giám mục, ngài đã được bổ nhiệm làm Phủ doãn Tông tòa ngày 21 tháng 3 năm 1924, và Đức Giáo hoàng Piô XI bổ nhiệm ngài làm giám mục đắc cử ngày 24 tháng 6 năm 1926.

1. Lịch sử Giáo phận

Năm 1922, không lâu sau khi đến Trung Quốc với tư cách Khâm sứ Tòa Thánh đầu tiên, Đức Tổng Giám mục Celso Costantini bắt đầu xúc tiến mạnh mẽ việc thành lập các giáo khu để có thể được giao phó cho hàng giáo sĩ Trung Quốc. Sau này, ngài viết trong cuốn Cùng các nhà truyền giáo tại Trung Quốc, 1922–1933: Hồi ký về các sự kiện và tư tưởng:

“Tôi đề nghị với Rôma rằng đã đến lúc thành lập một hoặc hai giáo phận bản xứ. Bằng cách này, một số giám mục Trung Quốc có thể tham dự với tư cách là những đại diện chính thức tại Công đồng Toàn quốc (Công đồng Thượng Hải năm 1924).”

Khi đến Trung Quốc, Đức Tổng Giám mục Costantini đặt trụ sở tại Hán Khẩu và, vì những lý do địa lý, duy trì liên lạc thường xuyên với Hạt Đại diện Tông tòa Hán Khẩu. Hơn nữa, vì cả hai đều là người Ý, ngài đã xây dựng mối quan hệ đặc biệt thân tình với Cha Gratianus Gennaro (田瑞玉, 1863–1923), một tu sĩ Dòng Phanxicô người Ý và là Đại diện Tông tòa Hán Khẩu.

Do đó, Đức Tổng Giám mục Costantini biết rằng “Hạt Đại diện Tông tòa dự định trao mười giáo khu nhỏ nằm ở phía nam sông Dương Tử cho các tu sĩ Phanxicô người Mỹ.” Vì thế, ngài nghĩ đến việc “lấy bốn trong số các giáo khu này để thành lập một giáo phận giao phó cho một giám mục Trung Quốc, với Phổ Kỳ làm trung tâm, nơi công cuộc của Giáo hội đã đặt được một số nền móng.”

Vì vậy, Đức Tổng Giám mục Costantini tập trung nỗ lực thuyết phục vị Đại diện Tông tòa Hán Khẩu ủng hộ kế hoạch này. Sau này, ngài nhớ lại: “Tôi cố thuyết phục ngài Gennaro chấp thuận sáng kiến thành lập một giáo phận bản xứ. Ngài ngạc nhiên và, sau khi nêu ra một số khó khăn, kết luận: ‘Các linh mục Trung Quốc không có địa vị pháp lý tại Trung Quốc và không được chính quyền Trung Quốc tôn trọng. Nhưng nếu Rôma muốn như vậy, chúng ta không thể làm gì khác ngoài việc vâng phục.’” (sđd.)

Ngày 12 tháng 12 năm 1923, Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ được thành lập sau khi tách khỏi Hạt Đại diện Tông tòa Đông Hồ Bắc (Houpe Oriental). Hạt Đại diện Tông tòa này do các tu sĩ Phanxicô người Ý quản lý và vào năm 1923 bao gồm năm phủ: Vũ Xương, Hán Dương, Hoàng Châu (Hwangchow), Đức An (Teian) và An Lục. Lãnh thổ được tổ chức thành năm giáo hạt: Vũ Xương, Hán Dương, An Lục, Đức An và Hoàng Châu.

Có 97 linh mục phục vụ trong Hạt Đại diện Tông tòa: 74 vị người nước ngoài và 23 vị người Trung Quốc. Như vậy, các linh mục Trung Quốc chiếm 23,71 phần trăm hàng giáo sĩ, một tỷ lệ tương đối thấp, khiến Hạt Đại diện Tông tòa này đứng thứ 39 trong số 57 Hạt Đại diện Tông tòa và Hạt Phủ doãn Tông tòa hiện diện tại Trung Quốc thời bấy giờ.

Ba vùng truyền giáo mới được thành lập từ Hạt Đại diện Tông tòa Đông Hồ Bắc. Hạt Đại diện Tông tòa Hán Khẩu (Hankow) có 54 giáo xứ với các linh mục thường trú và 43.914 tín hữu Công giáo đã được rửa tội.

Tháng 12 năm 1923, cùng lúc với việc thành lập Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ, Hạt Phủ doãn Tông tòa Vũ Xương cũng được thành lập và trao cho các tu sĩ Phanxicô người Mỹ, trong khi Hạt Phủ doãn Tông tòa Hán Dương được trao cho Hội Truyền giáo Thánh Columban (S.S.C.).

Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ và Vũ Xương đều được hình thành từ Giáo hạt Vũ Xương thuộc Hạt Đại diện Tông tòa Đông Hồ Bắc, trong khi Giáo hạt Hán Dương trở thành địa hạt của Hạt Phủ doãn Tông tòa Hán Dương.

Theo các thống kê hiện có, năm 1923, Giáo hạt Vũ Xương thuộc Hạt Đại diện Tông tòa Đông Hồ Bắc bao gồm mười giáo khu. Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ sau này bao gồm bốn giáo khu Phổ Kỳ, Gia Ngư (Kiayu), Sùng Dương (Tsuogyang) và Đồng Thành (Tungcheng). Trong năm đó, chỉ có một giáo xứ tại Sùng Dương, với một linh mục Trung Quốc và 729 tín hữu.

Hạt Phủ doãn Tông tòa Vũ Xương sau này bao gồm Vũ Xương, Hàm Ninh (Sienning), Ngạc Thành (Wocheng), Đại Dã (Tayeh), Đồng Sơn (Tungshan) và Hưng Quốc (Hingkwo), với sáu giáo xứ và 2.793 tín hữu. Giáo hạt Hán Dương có 7.689 tín hữu.

Như vậy, ngày 12 tháng 12 năm 1923, Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ được thành lập. Trong lịch sử Giáo hội tại Trung Quốc, đây được xem là giáo khu đầu tiên được trao cho một thành viên thuộc hàng giáo sĩ bản địa Trung Quốc. Trong năm đó, hạt có 866 tín hữu Công giáo được rửa tội, với bảy linh mục Trung Quốc và một linh mục người Ý hoạt động mục vụ.

Các nguồn lực vật chất của Hạt Phủ doãn Tông tòa mới hầu như không là con số không, và công cuộc truyền giáo vô cùng khó khăn. Để hỗ trợ vùng địa hạt mới này, Hạt Đại diện Tông tòa Đông Hồ Bắc (Hán Khẩu) đã phân bổ 100.000 lạng bạc cho các hoạt động loan báo Tin Mừng.

Ngày 10 tháng 5 năm 1951, Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ được nâng lên hàng giáo phận, bao gồm bốn giáo khu Gia Ngư, Phổ Kỳ, Sùng Dương và Đồng Thành.

Theo những số liệu thống kê do Zhao Qingyuan ghi lại trong Niên biểu về việc phân chia các Giáo phận Công giáo tại Trung Quốc và sự kế thừa của các vị lãnh đạo, giáo phận có 19 nhà thờ và nhà nguyện, 10 linh mục Trung Quốc và 5.046 tín hữu Công giáo đã được rửa tội.

2. Các Giám mục của Giáo phận

Vị giám mục đầu tiên của Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ là Đức cha Odorico Cheng Hede (Thành Hòa Đức) (成和德, 1873–1928), một tu sĩ thuộc Dòng Anh em Hèn mọn Phanxicô (OFM).

Đức cha Odorico Cheng Hede sinh ngày 22 tháng 7 năm 1873 tại Lão Hà Khẩu, tỉnh Hồ Bắc. Ban đầu, ngài theo học tại trường Chayuangou và năm lên mười tuổi, ngài được gửi sang Ý cùng với một chủng sinh Phanxicô khác để được đào tạo.

Ngày 7 tháng 8 năm 1894, ngài gia nhập Dòng Anh em Hèn mọn tại La Verna, Ý, và được thụ phong linh mục ngày 5 tháng 7 năm 1900. Tháng 1 năm 1903, ngài trở về Trung Quốc để dấn thân vào công cuộc truyền giáo. Từ năm 1907, ngài giữ chức phó giám đốc Tiểu Chủng viện tại Chayuangou, một chức vụ ngài đảm nhiệm trong 14 năm.

Đức cha Odorico có năng khiếu đặc biệt về thánh nhạc và thích đọc các tác phẩm lịch sử. Ngài dịch Luật Dòng Phanxicô sang tiếng Trung Quốc và soạn một quyển văn phạm tiếng Ý cho học sinh Trung Hoa. Ngài cũng viết Tiểu sử của hai Chân phước Tử đạo Liu Fangji và Dong Wenxue — tên tiếng Trung Hoa của hai vị tử đạo là Thánh Phanxicô Fernández de Capillas và Thánh Jean-Gabriel Perboyre — được nhà in Nhà thờ Xujiahui ở Thượng Hải xuất bản.

Ngày 21 tháng 3 năm 1924, ngài được bổ nhiệm làm Phủ doãn Tông tòa của Hạt Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ, trở thành vị Phủ doãn Tông tòa người Trung Quốc đầu tiên. Mặc dù ngài Cheng Hede đảm nhiệm chức vụ này khi còn là linh mục và chưa phải là giám mục, việc bổ nhiệm ngài vẫn là một biến cố quan trọng đối với Giáo hội tại Trung Quốc, 250 năm sau lễ tấn phong giám mục cho tu sĩ Dòng Đa Minh Grêgôriô Luo Wenzao diễn ra vào năm 1674.

Năm 1924, Đức cha Cheng Hede cùng với một Phủ doãn Tông tòa người Trung Quốc khác tham dự Primum Concilium Sinense, Công đồng của Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc, được triệu tập tại Thượng Hải.

Ngày 24 tháng 6 năm 1926, ngài được bổ nhiệm làm giám mục hiệu tòa Catenna. Ngày 28 tháng 10 năm 1926, tại Vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Rôma, ngài được Đức Giáo hoàng Piô XI truyền chức giám mục, trở thành một trong sáu vị giám mục Trung Quốc đầu tiên được tấn phong trong thời kỳ hiện đại.

Ngài qua đời ngày 14 tháng 11 năm 1928, hưởng dương 55 tuổi.

Sau khi ngài qua đời, linh mục Giuse Zhang Jingxiu (张敬修, 1881–1941) được bổ nhiệm làm Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ ngày 16 tháng 4 năm 1929. Ngài qua đời ngày 20 tháng 4 năm 1941.

Ngày 23 tháng 2 năm 1949, một tu sĩ Phanxicô khác, linh mục Giuse Li Daonan, O.F.M. (李道南, 1902–1971), được bổ nhiệm làm Phủ doãn Tông tòa Phổ Kỳ. Ngày 10 tháng 5 năm 1951, khi Hạt Phủ doãn Tông tòa được nâng lên hàng giáo phận, Đức cha Li Daonan trở thành Giám mục Giáo phận Phổ Kỳ. Ngài qua đời năm 1971.

3. Sự phát triển của Giáo phận

Vào thời điểm được thành lập, Giáo phận Phổ Kỳ có nguồn lực rất hạn chế và địa hạt tương đối nhỏ, chỉ bao gồm bốn giáo khu. Ban đầu, trong vùng chỉ có một giáo xứ tại Sùng Dương, thuộc Giáo hạt Vũ Xương.

Sau 27 năm phát triển, số tín hữu Công giáo được rửa tội tăng lên 5.351 người, trong khi giáo phận có 10 linh mục Trung Quốc và 10 nữ tu Trung Quốc. Tuy nhiên, nhìn chung, sự phát triển các hoạt động mục vụ của giáo phận vẫn ở mức tương đối khiêm tốn và chưa đạt được những mức độ thực sự khả quan.

(Hãng tin Fides, 22/9/2026)

[Nguồn: fides.org]

[Chuyển ngữ: TRI KHOAN 22/09/2026]